Tổng quan Thạch hà

Lời giới thiệu về Địa chí Thạch Hà của Giáo sư - Nhà giáo nhân dân - Viện sĩ thông tấn  PHAN HUY LÊ

Coi như độc giả đầu tiên được đọc Địa chí Thạch Hà trước khi xuất bản, tôi rất xúc động. Tuy sinh ra ở Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, nhưng từ tuổi 18 tôi đã xa quê hương ra Thanh Hóa rồi Hà Nội để tiếp tục hoàn thành công việc học tập bậc đại học. Mãi đến năm 1972, tôi và các giáo sư quê Hà Tĩnh là anh Đinh Xuân Lâm, anh Hà Văn Tấn được lãnh đạo tỉnh mời về nghiên cứu viết bộ "Lịch sử Hà Tĩnh"[1]. Chúng tôi cùng đoàn sinh viên Khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, có điều kiện đi khảo sát khắp 7 huyện và thị xã Hà Tĩnh. Lần đầu tiên tôi có dịp đi thăm khắp mảnh đất quê hương với biết bao cảm xúc sâu đậm và nhận thức mới mẻ. Tuy nhiên, trong lần khảo sát đó, đoàn chỉ dừng lại tại một số thôn, xã có những di tích, những nội dung lịch sử, văn hóa cần khảo sát mà chưa mở rộng ra khắp các xã. Vì vậy lần này, qua Địa chí Thạch Hà, tôi mới có cơ hội gần như được đi thăm khắp các làng, xã của huyện Thạch Hà, mới tiếp nhận được nhiều hiểu biết mới về tự nhiên, môi trường sinh thái và con người, lịch sử, văn hóa của huyện quê hương.

Huyện Thạch Hà có một đặc điểm nổi bật là danh xưng Thạch Hà xuất hiện rất sớm, hơn nghìn năm nay. Khi là đơn vị châu, khi huyện, khi phủ, diên cách địa - hành chính trải qua nhiều thay đổi. Từ khi vua Lê Thánh Tông định bản đồ cả nước năm 1469, huyện Thạch Hà có ranh giới tự nhiên khá ổn định, gần như được xác định bởi dãy Trà Sơn ở phía tây, dãy Nam Giới và biển ở phía đông, sông Dà - sông Nghèn và sông Hà Hoàng ở phía bắc, sông Rào Cái ở phía nam. Nhưng trên không gian địa lý đó, diên cách hành chính lại có quá nhiều thay đổi, không chỉ trong phạm vi các đơn vị của huyện mà cả với những đơn vị giáp ranh. Năm 1921, Thạch Hà chuyển tổng Đoài cho huyện Can Lộc và nhận 2 tổng Canh Hoạch, Vĩnh Luật của huyện Can Lộc. Năm 1945-1946, Thạch Hà lại chuyển cho Can Lộc 3 thôn của tổng Đông và 3 thôn của tổng Canh Hoạch. Năm 1989 và năm 2004, lại cắt đất 11 xã nhập vào thị xã Hà Tĩnh, nay là thành phố Hà Tĩnh. Năm 2007, Thạch Hà lại cắt 6 xã miền ven biển để cùng 7 xã của huyện Can Lộc lập thành huyện Lộc Hà. Làng quê nhỏ của tôi cũng nằm trong những chuyển đổi hành chính này. Họ Phan Huy vốn ở làng Ngọc Điền (thị trấn Thạch Hà), rồi di dời về làng Chi Bông (sau đổi là Hữu Phương), rồi lại chuyển về làng Gia Thiện (xã Thạch Châu), xã Thu Hoạch, tổng Canh Hoạch, huyện Thiên Lộc (nay là Can Lộc). Năm 1921, vùng đất này chuyển về huyện Thạch Hà rồi năm 2007 lại chuyển về huyện Lộc Hà mới thành lập. Về mặt lịch sử, làng quê nhỏ của tôi có lúc thuộc Can Lộc, có lúc thuộc Thạch Hà và nay thuộc Lộc Hà. Làng quê đó cũng phản ánh những đổi thay diên cách hành chính của huyện Thạch Hà.

Huyện Thạch Hà là một trong những huyện có nhiều thay đổi nhất về diên cách hành chính và trong xu hướng đó, gần đây lại được tạo nên một vị thế độc đáo: Một huyện mà chia làm hai phần nằm về hai mặt đông và tây của thành phố Hà Tĩnh, gần như vòng đai bảo vệ cho trung tâm chính trị, hành chính của tỉnh Hà Tĩnh.

Trước hết, tôi muốn bày tỏ sự ủng hộ và hoan nghênh chủ trương của lãnh đạo huyện Thạch Hà đã chọn thể loại địa chí để biên soạn và xuất bản một công trình vừa mang yêu cầu khoa học trong nghiên cứu, vừa mang tính phổ cập cho mọi người dân. Địa chí là một thể loại đã có lịch sử lâu đời nhưng không gò bó, trái lại rất cởi mở, phóng khoáng trong bố cục và cách trình bày. Các tác giả đứng đầu là Chủ biên Thái Kim Đỉnh đã làm công tác tư liệu rất công phu, nghiêm túc. Các tác giả đã khai thác mọi nguồn tư liệu từ thư tịch Hán Nôm, văn bia, gia phả, thần phả, tư liệu lưu trữ hiện nay cho đến các di tích lịch sử, văn hóa, các truyền thuyết dân gian, các tư liệu điều tra, khảo sát điền dã. Các tác giả cũng tham khảo mọi công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến huyện Thạch Hà. Tôi rất cảm phục công lao thu thập tư liệu của các tác giả mà nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh không những là một chuyên gia về Thạch Hà, mà còn là nhà Hà Tĩnh học lão thành.

Bố cục và cách trình bày của cuốn địa chí rất hợp lý, khoa học. Các tác giả rất thận trọng, không kết luận vội vàng trước những vấn đề chưa hội đủ cứ liệu khoa học cần thiết, ví dụ như quê hương của tướng Tây Sơn Nguyễn Văn Thận. Một huyện trải qua nhiều thay đổi về diên cách hành chính là khó khăn lớn cho việc nghiên cứu và trình bày. Các tác giả đã tìm ra được cách khắc phục là một mặt tôn trọng tính khách quan của tiến trình lịch sử, mặt khác đưa phần chồng chéo về địa phận của huyện vào phần phụ lục. Tôi rất thích thú và đánh giá cao phần phụ lục của cuốn sách. Đây thực sự là một hệ thống tư liệu phong phú cung cấp thông tin tham khảo cho những nhà khoa học và bạn đọc muốn tìm hiểu sâu hơn về huyện Thạch Hà. Do nhiều biến đổi về diên cách hành chính, có những cư dân của Thạch Hà trước đây nhưng nay lại thuộc huyện khác hay thuộc thành phố Hà Tĩnh, các tác giả có sáng kiến hay là đưa họ vào các bảng phụ lục thống kê những tên tuổi đó như về nhân vật lịch sử, các nhà khoa bảng, các tác gia, các Đơn vị Anh hùng và Anh hùng, các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Thạch Hà là một huyện thuộc loại trung bình về diện tích và dân số. Thiên nhiên rất đẹp và hùng vĩ, có đủ địa hình đa dạng gồm núi đồi, trung du, ven biển, có mỏ sắt Thạch Khê với trữ lượng khá lớn, nhưng thiên nhiên không mấy ưu ái và mặt khắc nghiệt cũng không ít. Một ấn tượng còn in đậm trong ký ức tuổi thơ của tôi là những trận “gió Lào” nóng bỏng vào mùa hè, đốt cháy cả cây cối, kể cả cây chuối vốn hàm chứa rất nhiều nước. Về mặt lịch sử, nơi đây cũng đã trải qua những thử thách ác liệt của vùng biên viễn phía Nam nước Đại Việt, của cuộc nội chiến Trịnh - Nguyễn, của cuộc kháng chiến trường kỳ giành lại độc lập, thống nhất Tổ quốc. Nhưng người dân Thạch Hà đã vượt qua tất cả những khó khăn, thách thức đó không những để bảo tồn và phát triển cuộc sống, mà còn cống hiến cho đất nước nhiều người con ưu tú, lập nhiều công tích trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, để lại nhiều thành tựu trong sáng tạo văn hóa. Ví dặm và ca trù là những sáng tác dân gian từ bé đã hằn sâu trong ký ức tôi qua lời hát của những người thân trong gia đình. Về di sản văn hóa phi vật thể thì Thạch Hà là một cái nôi khá sớm và khá thịnh đạt của hai thể loại dân ca này. Riêng ca trù, tôi rất đồng tình với nhận xét của các tác giả cuốn địa chí là với những tư liệu phát hiện cho đến nay, có thể khẳng định ra đời sớm nhất trên đất Thạch Hà từ thời Lê Sơ. Dòng họ Phan quê gốc ở Ngọc Điền (thị trấn Thạch Hà) đã nổi tiếng hát ả đào (tức ca trù) thuộc Ty Giáo phường từ thời Lê Sơ (1428-1527) và vào đời Hồng Đức (1460-1497) có người được cử làm phân trưởng trông coi giáo phường của huyện.

Đời sống tuy còn không ít khó khăn nhưng huyện Thạch Hà đã để lại một lịch sử lao động và chiến đấu đáng tự hào, nhiều truyền thống quý trong đó nổi bật lên truyền thống yêu nước, tinh thần dân tộc, truyền thống làm ăn cần cù, hiếu học, trọng nghĩa tình, sống giản dị. Cuốn Địa chí Thạch Hà qua các phần và chương mục, phụ lục không những đã phục dựng lại một huyện Thạch Hà trong thiên nhiên, lịch sử, trong các lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, mà còn làm sáng tỏ những nét đặc sắc của lịch sử, con người và văn hóa Thạch Hà và những truyền thống quý giá của cộng đồng cư dân vùng đất này.

Tôi tin rằng Địa chí Thạch Hà sẽ được người đọc tìm đến với nhiều hứng thú và bổ ích, trước hết là cán bộ và nhân dân Thạch Hà cũng như tất cả những ai yêu mến hay muốn nghiên cứu, tìm hiểu về vùng đất này. Trong tinh thần đó, tôi rất vui mừng giới thiệu Địa chí Thạch Hà với bạn đọc.

Hà Nội, ngày 25 tháng 7 năm 2014

Giáo sư - Nhà giáo nhân dân - Viện sĩ thông tấn

PHAN HUY LÊ



[1]. Bộ Lịch sử Hà Tĩnh đã hoàn thành bản thảo và chuẩn bị xuất bản đúng vào lúc có chủ trương hợp nhất hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh thành tỉnh Nghệ - Tĩnh (thực hiện năm 1975) nên tạm chưa in. Sau khi chia tách lại tỉnh năm 1991, bản thảo này mới được bổ sung để xuất bản thành 2 tập, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2000 và 2001.

Danh sách video Bản đồ hành chính

LIÊN KẾT WEBSITE

Truyền hình Thạch Hà Truyền hình Thạch Hà

Hướng dẫn Khoa học Kỹ thuật Khoa học Kỹ thuật

Thống kê truy cập

Người đang truy cập: 174
Tổng số truy cập: 205413